159 Hesap Nedir? Verilen Sipariş Avansları ve Muhasebe Kaydı

159 Verilen Sipariş Avansları Hesabı, işletmelerin yurt içinden veya yurt dışından satın almak üzere siparişe bağladıkları stoklar (ticari mal, hammadde, malzeme vb.) için tedarikçi firmalara ödedikleri ön avans ödemelerinin izlendiği aktif karakterli bir bilanço hesabıdır.

Tekdüzen Hesap Planı'nda "Stoklar" ana grubunda yer alan bu hesap, ödeme yapıldığında borçlandırılır, mal ve fatura teslim alınıp hesap kapatıldığında ise alacaklandırılır.

• Borç / Alacak Mantığı: Avans ödendiğinde hesaba borç kaydı yapılır. Mal teslim alınıp mahsup edildikçe hesaba alacak kaydedilerek hesap kapatılır. Daima borç bakiyesi verir.

• Mali Tablo ve Grup: Bilanço → Dönen Varlıklar → 15 Stoklar grubu altında yer alır (Alacaklar grubunda değildir).

• Tipik Karşı Hesaplar: Avans ödenirken 100 Kasa, 102 Bankalar veya 320 Satıcılar; mal tesliminde ise 153 Ticari Mallar, 150 İlk Madde ve Malzeme veya 157 Diğer Stoklar hesapları ile çalışır.

Muhasebe uygulamasında stok tedarik sürecinde yapılan avans ödemeleri, işletmelerin en sık karşılaştığı işlemlerden biridir. Ancak kayıt anında "159 borç mu alacak mı çalışır?", "Verdiğim avansı hangi stok hesabına aktarmalıyım?" ya da "İthalat avanslarını nerede izlemeliyim?" soruları tereddüt yaratabilir.

Bu rehberde, 159 Verilen Sipariş Avansları hesabının işleyişini, ilgili hesap kodlarını, muhasebe kayıt örneklerini, 259 hesabı ile farkını ve dönem sonu vergi incelemesi risklerini pratik bir yaklaşımla ele alıyoruz.

159 Verilen Sipariş Avansları Hesabı Ne Demek? 

159 Verilen Sipariş Avansları hesabı; yurt içinden ya da yurt dışından satın alınmak üzere siparişe bağlanan stoklar (hammadde, yarı mamul, ticari mal, ambalaj vb.) için satıcılara nakden veya hesaben ödenen avans tutarlarının takip edildiği bilanço hesabıdır.

Muhasebe Sistemi Uygulama Genel Tebliği (159 Verilen Sipariş Avansları) tanımına göre bu hesap; mal henüz işletme depolarına girmeden önce ödenen tutarların, mal teslim alınıncaya kadar geçici olarak stok grubunda bekletilmesini sağlar.

159 Hesap ve İlişkili Muhasebe Kodları

Süreç boyunca 159 hesabı ile etkileşime giren Tek Düzen Hesap Planı (TDHP) hesap kodları ve kullanım amaçları aşağıdaki gibidir:

159 Hesap Borç mu Alacak mı Çalışır?

Tek Düzen Hesap Planı'nda (TDHP) hesapların karakteri, bilanço tarafına göre belirlenir. 159 hesabı bir aktif hesaptır ve çalışma prensibi şu şekildedir:

• İlk Kayıt (Avans Ödemesi): Tedarikçiye avans verildiğinde veya nakit/banka transferi yapıldığında 159 nolu hesabın borç tarafına kayıt yapılır.

• Hesabın Kapanması (Mal Teslimi): Sipariş edilen stoklar teslim alınıp faturası düzenlendiğinde, verilen avans mahsup edilerek 159 nolu hesabın alacak tarafına kayıt yapılır.

• Bakiye Durumu: Hesap aktif karakterli olduğu için dönem içinde ya borç bakiyesi verir ya da sıfırlanır (dengelenir). 159 hesabı normal şartlarda borç bakiyesi verir veya avans mahsup edildiğinde sıfırlanır. Alacak bakiyesi olağan değildir ve kontrol edilmelidir. 

 Muhasebecinin Dikkat Etmesi Gereken Kritik Nokta:

159 Verilen Sipariş Avansları hesabı, stok alımları için tedarikçilere önceden ödenen tutarların izlendiği hesaptır. Bu nedenle 12 Ticari Alacaklar grubunda değil, 15 Stoklar grubunda yer alır. 

159 Hesabın İşleyişi Avanstan Teslime Süreç Akışı

159 nolu hesabın döngüsü üç temel aşamadan oluşur:

Süreç, tedarikçiye sipariş sözleşmesi karşılığında avans ödenmesiyle başlar ve bu tutar 159 hesabına borç kaydedilir. Mal depoya teslim alınıp fatura geldiğinde, tutar ilgili stok hesabına (153/150/157) ve 191 İndirilecek KDV hesabına borç, 320 Satıcılar hesabına alacak olarak kaydedilir. Son olarak satıcı cari hesabı ile daha önce verilen avans karşılaştırılır; bu mahsup aşamasında 159 hesabı alacaklandırılarak kapatılır. Aşağıdaki tablo bu üç adımı ve ilgili hesapları özetlemektedir:

159 Hesap Muhasebe Kaydı Örnekleri

Örnek 1: Yurt İçi Sipariş Avansı Ödemesi

Senaryo: ABC Ltd. Şti., tedarikçisi XYZ A.Ş.'ye 100.000 TL tutarındaki ticari mal siparişi için banka hesabından 30.000 TL avans göndermiştir.

Örnek 2: Malın Teslim Alınması ve Avansın Mahsubu

Senaryo: 20.03.2026 tarihinde 100.000 TL + %20 KDV (20.000 TL) tutarındaki ticari mallar depoya teslim alınmış, faturası gelmiştir. Önceden verilen 30.000 TL avans mahsup edilerek kapatılmıştır.

Örnek 3: İthalat ve Gümrük İşlemleri Süreci (159 → 157 → 153)

İthalat süreçlerinde yurt dışındaki tedarikçiye verilen avanslar 159.02 Yurt Dışı Sipariş Avansları alt hesabında izlenir. Mal gümrüğe gelip millileşme süreci başladığında tutarlar 157 Diğer Stoklar hesabına, millileşme tamamlandığında ise 153 Ticari Mallar hesabına aktarılır. Örnek Kur: 1 USD =32

159 ile 259 Hesap Arasındaki Fark Nedir?

Muhasebe uygulamasında en çok karıştırılan iki hesap 159 ve 259'dur. Aralarındaki temel ayrım vade ve edinilen varlığın niteliğidir:

Dönem Sonu ve Vergi İncelemesi Riski

159 hesabı, vergi incelemelerinde maliye vergi incelemelerinde ve YMM'lerin en çok mercek altına aldığı kalemlerden biridir. Vergi Usul Kanunu (VUK) düzenlemeleri çerçevesinde şu hususlara azami dikkat edilmelidir:

 Önemli Vergi Riski: Örtülü Kazanç ve Adatlandırma

159 hesabında uzun süre açık kalan bakiyeler; siparişin gerçekliği, teslim durumu, sözleşme ve ödeme belgeleri yönünden kontrol edilmelidir. Özellikle ilişkili kişilerle yapılan işlemlerde ticari gerekçenin ve emsallere uygun koşulların belgelendirilememesi transfer fiyatlandırması yönünden risk yaratabilir. Ancak her açık 159 bakiyesi kendiliğinden örtülü finansman veya faiz hesaplama nedeni değildir. 

• Dönem Sonu Envanteri: Yıl sonlarında (31 Aralık) 159 hesabında yer alan bakiyelerin fiili durumu kontrol edilmeli, teslim alınan ancak faturası gelmeyen mallar için gerekli mutabakatlar yapılmalıdır.

• Avans Faturası ve Belgelendirme: Avans ödemesi; sipariş sözleşmesi veya sipariş formu, banka dekontu ve taraflar arasındaki yazışmalarla belgelendirilmelidir. Proforma fatura bu belgeleri destekleyebilir ancak tek başına yasal tevsik belgesi niteliğinde değildir. 

• Dövizli Avansların Değerlemesi: GİB’in özelge yaklaşımına göre döviz cinsinden verilen avanslar, değerleme günündeki kur üzerinden değerlenir ve oluşan kur farkları vergiye tabi kazancın tespitinde dikkate alınır. İşlemin niteliğine göre güncel mevzuat ve özel durum ayrıca değerlendirilmelidir. 

Sık Sorulan Sorular (SSS)

1. 159 hesap hangi mali tabloda ve grupta yer alır?

Bilançonun Aktif tarafında, Dönen Varlıklar ana grubu içerisinde yer alan 15 Stoklar grubunda gösterilir. 12 Alacaklar grubunda yer almaz.

2. 159 verilen sipariş avansı hangi hesaba aktarılır?

İthalat sürecindeki tutarlar, işletmenin muhasebe politikasına ve malın mülkiyetinin geçtiği aşamaya göre 159 hesabın alt hesaplarında veya uygun bir ithalat/yoldaki stok hesabında izlenebilir. Millileşme ve stok kabulü tamamlandığında ilgili stok hesabına aktarılır. 

3. 159 hesap alacak bakiyesi verir mi?

Hayır. 159 hesabı aktif karakterli bir stok hesabı olduğu için kesinlikle alacak bakiyesi veremez. Ya borç bakiyesi verir ya da bakiyesi sıfır olur.

4. Avans faturası kesildiğinde KDV hesaplanır mı? /Mal tesliminden önce fatura düzenlenirse KDV hesaplanır mı? 

Yalnızca avans ödenmesi KDV’yi doğuran olayı meydana getirmez. Ancak mal tesliminden önce fatura veya benzeri bir belge düzenlenirse, belgede gösterilen tutarla sınırlı olarak KDV hesaplanır.