129 Hesap Nedir? Şüpheli Ticari Alacaklar Karşılığı Hesabı İşleyişi ve Muhasebe Kaydı

129 Şüpheli Ticari Alacaklar Karşılığı (-), tahsili şüpheli ticari alacaklar için ayrılan karşılığı izleyen düzenleyici hesaptır. Karşılık ayrıldığında 654 Karşılık Giderleri borç, 129 alacak çalışır. Tahsilat gerçekleşirse karşılık 644 Konusu Kalmayan Karşılıklar ile çözülür; tahsil imkânsızlaşırsa ilgili alacak hesabıyla kapatılır. 

129 Hesap Nedir? Karşılık Hesabının Tanımı 

129 hesap, işletmenin şüpheli ticari alacaklarından beklediği kaybı ayrı izleyen ve bu alacakların bilançodaki değerini azaltan hesaptır. Hesap adındaki eksi işareti, karşılığın bir borç yükümlülüğü olmadığını, aktif varlık tutarını düzenlediğini gösterir. 

128 hesabı alacağın kendisini, 129 hesabı ise bu alacağa ilişkin karşılığı gösterir. Örneğin 128’de 100.000 TL alacak, 129’da 70.000 TL karşılık bulunuyorsa ilgili alacağın net bilanço değeri 30.000 TL olur. Karşılık ayırmak müşterinin borcunu silmez ve işletmenin takip hakkını ortadan kaldırmaz. 

Muhasebe birimi, 129 altında müşteri veya dosya bazında alt hesap açarak her karşılığı ilgili alacakla eşleştirir. Böylece sonraki tahsilatın hangi karşılığı azaltacağı açıkça izlenir. 

Şüpheli Alacak Karşılığı Ne Zaman Ayrılır? 

Vergi bakımından karşılık, GİB’in yaklaşımına göre alacağın şüpheli hale geldiği hesap döneminde ayrılır. VUK’un 323. maddesi, indirilebilecek karşılığın şartlarını belirler; yalnızca ödemenin gecikmesi vergi matrahından indirim için yeterli değildir.  

Alacağın 128’e aktarılması ile karşılık ayrılması farklı işlemlerdir. Aktarım tahsil riskinin sınıflandırmasını değiştirir; 654/129 kaydı ise gider ve karşılık oluşturur. Bu nedenle 128’de bakiye bulunması, aynı tutarın kendiliğinden giderleştiği anlamına gelmez. 

Mali müşavir karşılık dosyasında şu bilgileri birlikte değerlendirmelidir: 

• Alacağın kaynağı, borçlusu, tutarı ve şüpheli hale geldiği tarih. 

• VUK şartlarını destekleyen takip, protesto veya yazılı istem belgeleri. 

• Teminatın kapsamı ve karşılığa esas teminatsız tutar. 

• Önceki karşılıklar, tahsilatlar ve kalan alacak bakiyesi. 

Alacağın şüpheli olarak sınıflandırılma şartları 128 Şüpheli Ticari Alacaklar Hesabı konusuna girer. Bu yazı, karşılığın ayrılmasına ve sonraki kapanış kayıtlarına odaklanır. 

129 Hesabın Muhasebe Kaydı: Tek Örnek Üzerinden Akış 

129 hesabın muhasebe kaydı karşılık ayrılırken alacak, karşılık çözülürken veya kullanılırken borç yönünde yapılır. Aşağıdaki temsili örnek, aynı alacağın karşılık, kısmi tahsilat ve değersizlik aşamalarını sırasıyla gösterir. 

İşletmenin 128’de izlediği 100.000 TL ticari alacağın tamamının teminatsız olduğu ve VUK şartlarını sağladığı varsayılır. Örneği yalnız karşılık hareketleriyle sınırlamak için alacağın KDV hesaplanmayan bir işlemden doğduğu kabul edilmiştir. Alacağın 128’e aktarım kaydı daha önce yapılmıştır. 

1. Alacağın Tamamına Karşılık Ayrılması 

İşletme, şüpheli hale geldiği dönemde alacağın tamamı için 100.000 TL karşılık ayırır: 

Bu işlemden sonra 128’in borç bakiyesi ve 129’un alacak bakiyesi 100.000 TL’dir. Net bilanço değeri sıfırdır. Ancak alacak, tahsilat veya hukuken geçerli bir kapanış nedeni oluşuncaya kadar dosya bazında izlenmeye devam eder. 

2. Alacağın 30.000 TL’sinin Tahsil Edilmesi 

İşletme sonraki dönemde banka aracılığıyla 30.000 TL tahsil eder. Önce tahsilat kaydı yapılır: 

Ardından tahsil edilen kısma ait karşılık çözülür: 

İlk kayıt alacağı azaltır, ikinci kayıt daha önce giderleşen tutarın tahsil edilen bölümünü gelirleştirir. Kayıtlardan sonra hem alacak hem karşılık 70.000 TL kalır. Tahsilatı yalnızca 644’e kaydetmek, 128 bakiyesini açık bırakacağı için doğru değildir. 

3. Kalan 70.000 TL’nin Değersiz Hale Gelmesi 

Kalan alacağın tahsilinin imkânsızlaştığı, VUK 322 kapsamında yargı kararı veya kanaat verici belgeyle ortaya konduğunda mevcut karşılık kullanılır. Sadece takibin uzaması ya da iflasın açılması bu sonucu kendiliğinden doğurmaz.  

Her iki hesap da bu dosya bakımından sıfırlanır. İşletme 70.000 TL’yi yeniden gider yazmaz; aynı kayıp ilk aşamada karşılık yoluyla giderleşmiştir. Kapanış kaydı mevcut karşılıkla alacağı karşılıklı olarak kaldırır. 

Karşılık Ayrılmadan Değersiz Hale Gelen Alacak 

Önceden karşılık ayrılmayan alacak, VUK 322 şartlarıyla değersiz hale geldiği dönemde doğrudan zarar kaydedilir. Örneğin cari dönemde doğup aynı dönemde değersizleşen, 128’de izlenen 20.000 TL için kayıt şöyledir: 

Bu örnek cari dönem zararını gösterir. Önceki dönemle ilgili zararların hesap seçimi ayrıca değerlendirilir; MSUGT, gerçekleşen zararın ayrılan karşılığı aşan kısmında 681 Önceki Dönem Gider ve Zararları hesabını belirtir. Tahsil imkânsızlığı belgelenmeden doğrudan gider kaydı yapılamaz.  

Karşılığın Vergisel Etkisi Nedir? 

Karşılık gideri, VUK 323 şartlarını sağladığı ölçüde vergi matrahını azaltır; muhasebede 654’e kaydedilen her tutar otomatik olarak indirilemez. Teminatın karşıladığı bölüm için vergiye esas karşılık ayrılamaz.  

Örneğin 100.000 TL alacağın 40.000 TL’si teminatla karşılanıyorsa vergi açısından karşılığa esas tutar en fazla 60.000 TL’dir. İşletmenin muhasebeleştirdiği karşılığın vergi mevzuatınca kabul edilmeyen kısmı, beyannamede kanunen kabul edilmeyen gider olarak dikkate alınır. 

Vergi matrahından indirilen karşılığa ilişkin tahsilatta 644’e kaydedilen tutar vergiye tabi kazanca dahil edilir. Önceden KKEG olarak dikkate alınmış bir karşılığın çözülmesinde ise aynı tutarın tekrar vergilenmesini önleyecek beyanname düzeltmesi, geçmiş kayıtlarla eşleştirilerek ayrıca değerlendirilir. 

KDV içeren alacaklarda karşılık ve değersizlik işlemleri KDV yönünden de incelenir. Daha önce karşılık yoluyla giderleşmiş KDV için sonradan değersiz alacak nedeniyle indirim uygulanacaksa mükerrer faydayı önleyen gelir düzeltmesi gerekir. Yukarıdaki KDV’siz örnek bu ek işlemi içermez.