103 Hesap Nedir? Verilen Çekler ve Ödeme Emirleri Hesabı İşleyişi ve Muhasebe Kaydı

103 Verilen Çekler ve Ödeme Emirleri Hesabı, işletmenin banka hesabından ödenmek üzere verdiği çek ve ödeme emirlerini izleyen, hazır değerleri azaltan düzenleyici hesaptır. Çek veya ödeme emri verildiğinde alacak; banka ödemeyi gerçekleştirdiğinde borç çalışır. Normal işleyişinde alacak bakiyesi verir veya kapanır.  

103 Verilen Çekler ve Ödeme Emirleri Hesabı Nedir? 

103 muhasebe kodu, Tek Düzen Hesap Planı’nda Dönen Varlıklar içindeki Hazır Değerler grubunda yer alır. Hesap adındaki eksi işareti, bakiyenin bu grubun toplamını azalttığını gösterir. Dolayısıyla 103, bilançonun aktifinde bulunmasına rağmen olağan bir varlık hesabı gibi borç bakiyesi taşımaz.  

Örneğin 102 Bankalar hesabında 250.000 TL, henüz ödenmeyen çekler nedeniyle 103 hesapta 80.000 TL bulunuyorsa bu iki hesabın hazır değerlere net katkısı 170.000 TL olur. Çek verilmesi ile bankadan para çıkışı ayrı tarihlerde gerçekleşebileceği için kayıtlar bu farkı görünür kılar. 

Bu hesap, işletmenin kendi düzenlediği çekleri kapsar. Müşteriden alınan çekler ise 101 Alınan Çekler hesabının konusudur. Çekin hukuki özellikleri ve senetle ayrımı aşağıdaki yazıda ele alınır: 

Çek ile senet arasındaki fark 

103 Hesabı Nasıl Çalışır? 

103 hesabı, verilen çek ve ödeme emirlerini alacağına; bankanın gerçekleştirdiği ödemeleri borcuna kaydederek çalışır. Banka ödeme yaptığında karşı hesap 102 Bankalar olur.  

Her çek için banka, çek numarası, lehtar, tutar ve düzenleme tarihi izlenmelidir. İşletme, örneğin şu alt hesapları açabilir: 

• 103.01 Cari Tarihli Çekler 

• 103.02 İleri Tarihli Çekler 

• 103.03 Ödeme Emirleri 

Bu numaralar zorunlu standartlar değil, işletmenin ayrıntılı takip tercihleridir. 

Banka ekstresi geldiğinde muhasebe birimi ödenen çekleri tek tek eşleştirir. Aynı çek hem ilk düzenlemede hem banka ödemesinde gider yazılmaz; ikinci aşama yalnız ödeme aracını ve banka bakiyesini kapatır. 

Verilen Çeklerin Muhasebe Kaydı Nasıl Yapılır? 

Verilen çeklerin muhasebe kaydı, çekin hangi borcu karşıladığına göre ilgili hesabın borçlandırılması ve 103 hesabın alacaklandırılmasıyla yapılır. Aşağıdaki tutarlar temsilidir; her örnek bağımsız bir işlemi gösterir. 

Satıcıya Çek Verilmesi 

İşletme, daha önce kayda aldığı 60.000 TL tutarındaki ticari borcu için satıcıya çek vermiştir: 

Alış faturası önceden işlendiği için bu aşamada yeniden mal alış veya indirilecek KDV kaydı yapılmaz. Borç, satıcı hesabından verilen çekler hesabına taşınır. 

Kira Bedelinin Çekle Ödenmesi 

Gerçek kişiden kiralanan yönetim ofisinin brüt kirasının 25.000 TL olduğu; %20 gelir vergisi stopajı uygulandığı ve kiralamanın KDV’ye tabi olmadığı varsayılır. Gider aynı anda kayda alınırken mal sahibine net 20.000 TL çek verilir: 

Kira önceden tahakkuk ettirilmişse çek verilirken 770 yeniden borçlandırılmaz; mevcut borç hesabı kapatılır. Kiraya verenin statüsü ve sözleşmenin net veya brüt tutarı değiştiğinde vergi hesabı da ayrıca değerlendirilir. 

Ödeme Emriyle Maaş Ödenmesi 

Bordro tahakkukunda oluşan 150.000 TL net personel borcu için bankaya toplu ödeme emri verildiği varsayılır: 

Bu aşamada ücret gideri yeniden kaydedilmez; bordrodaki vergi ve prim borçları da kendi hesaplarında izlenir. GİB’in 24 Şubat 2026 tarihli, 120281 sayılı özelgesi, DTO üzerinden iletilen toplu maaş ödeme emrinde 103 hesabın kullanılmasını açıklar. Özelge, belirtilen olay ve koşullar çerçevesinde değerlendirilmelidir.  

Çekin Banka Tarafından Ödenmesi 

Banka, ilk örnekteki 60.000 TL tutarındaki çeki ödediğinde kayıt şöyledir: 

Aynı yöntem, gerçekleşen maaş ödeme emrinde de uygulanır. Banka masrafı varsa işletme bunu ayrıca kaydeder; çekin anaparasına ekleyerek 103 alt hesabında açıklanamayan bakiye bırakmaz. 

İleri Tarihli Verilen Çekler 

İleri tarihli verilen çekler, düzenleme tarihleri ve ödeme takvimi ayrı izlenerek takip edilir. 103.02 gibi bir alt hesap kullanılması, gelecek dönem ödeme yükünü ayırmayı kolaylaştırır. 

Dönem sonunda ileri tarihli çeklerin borç niteliği ve finansal tablo sınıflandırması ayrıca incelenir; kısa vadeli tutarların 321 Borç Senetleri, uzun vadeli tutarların ilgili borç hesabında sunulması değerlendirilir. Alt hesap açılması, dönem sonu sınıflandırma kontrolünün yerine geçmez. 

GİB’in 64 No.lu VUK Sirküleri, ileri düzenleme tarihli çeklerde reeskonta imkân tanır. VUK 285 uyarınca alacak senetlerini reeskonta tabi tutan mükellef, borç senetlerini de aynı şekilde değerlemek zorundadır. İşletme, değerleme gününde vadesi gelmemiş tutarları ve diğer koşulları birlikte kontrol eder.  

İptal Edilen veya Karşılıksız Çıkan Çek 

İade alınarak geçerli biçimde iptal edilen çek ile karşılıksız kalan çek farklı işlemlerdir. Satıcıya verilen 60.000 TL çek geri alınmış ve borç açık hesaba dönmüşse ters kayıt şöyledir: 

Karşılıksız çek ise borcu ortadan kaldırmaz. Banka ödeme yapmadıysa 103 borç / 102 alacak kaydı yapılmaz; çekin iadesi, yenilenmesi veya hukuki takibi belgelenerek uygun borç sınıflandırması belirlenir. Bankanın kanunen ödediği bir kısım varsa yalnız gerçekleşen ödeme ayrıca dikkate alınır. 

Çek Kanunu’nun 5. maddesi, koşulları oluşan karşılıksız çek işlemleri için ceza sorumluluğu ve çek düzenleme yasağı öngörür. Muhasebede ters kayıt yapılması bu sonuçları kendiliğinden kaldırmaz.  

Ödeme Emrinde 102 mi 103 mü Kullanılır? 

Bankaya verilen ve henüz gerçekleşmeyen ödeme emri 103 hesapta; bankanın gerçekleştirdiği para çıkışı 102 hesapta izlenir. GİB’in toplu maaş ödemesine ilişkin özelgesi de bu iki aşamalı kaydı benimser.  

Ödemenin aynı gün tamamlanması, talimat ile gerçekleşme ayrımını ortadan kaldırmaz. Muhasebe birimi banka işlem durumunu kontrol etmeli; yalnız taslak olarak kaydedilen talimatı gerçekleşmiş ödeme saymamalı ve otomatik entegrasyonun aynı işlemi iki kez kaydetmesini önlemelidir.