101 Hesap Nedir? Alınan Çekler Hesabı İşleyişi ve Muhasebe Kaydı

101 Muhasebe Kodu: Alınan Çekler Hesabı Nedir?

101 muhasebe kodu, Tek Düzen Hesap Planı’nda Dönen Varlıklar sınıfının 10 Hazır Değerler grubundaki Alınan Çekler hesabıdır. İşletme, müşteri alacağı karşılığında teslim aldığı çekleri burada takip eder. Kendi düzenlediği çekler ise 103 Verilen Çekler ve Ödeme Emirleri hesabının konusudur.

Çek, bankaya yöneltilen ödeme emri; bono ise düzenleyenin ödeme taahhüdüdür. Hukuki farkların ayrıntısı Müşavir Rotası’nın ilgili rehberinde açıklanır; bu yazı 101 hesabın kayıt düzenine odaklanır.

101 Hesap Nasıl Çalışır? Borç ve Alacak Kayıtları

101 hesap çek girişinde borçlanır, çekin tahsil veya ciro yoluyla çıkışında alacaklanır. Çekin bankaya teslimi ile banka hesabına para geçmesi farklı işlemlerdir. Bu ayrım, portföyde bulunmayan fakat henüz tahsil edilmemiş çeklerin kayıtlarda kaybolmasını önler.

101.01 Portföydeki, 101.02 Tahsildeki ve 101.03 Teminattaki Çekler, işletmenin kullanabileceği örnek alt hesaplardır; zorunlu resmî alt hesap kodları değildir. Teminata verilen mevcut müşteri çekiyle, yalnız güvence amacıyla alınmış ve henüz alacak niteliği doğurmayan teminat çeki aynı işlem sayılmaz. İkinci durumda sözleşme ve nazım hesap takibi ayrıca değerlendirilir.

Çek numarası, keşideci, banka, tutar, düzenleme tarihi ve bulunduğu yer yardımcı kayıtlarda tutulur. Dönem sonunda çek listesi, fiziki portföy ve banka belgeleriyle karşılaştırılır. Böylece ciro edilmiş bir çekin hâlâ portföyde görünmesi gibi hatalar tespit edilir.

Alınan Çeklerin Muhasebe Kaydı: Örnekli Yevmiye Maddeleri

Alınan çeklerin muhasebe kaydı, önceden doğmuş müşteri alacağının çekle kapatılmasıyla başlar. Aşağıdaki tutarlar temsilidir. Satış faturası ve KDV kaydı daha önce yapılmıştır; çek alınması ikinci bir satış kaydı oluşturmaz.

Müşteriden Çek Alınması

İşletme, 100.000 TL müşteri alacağı için aynı tutarda çek teslim aldığında alacağını çek portföyüne dönüştürür.

Çekin Bankaya Tahsile Verilmesi

100.000 TL çek bankaya yalnız tahsil amacıyla teslim edildiğinde 101 içindeki izleme yeri değişir. Bu aşamada 102 Bankalar hesabına para girişi kaydedilmez.

Çekin Tahsil Edilmesi ve Banka Masrafı

Banka çekten toplam 500 TL tahsil komisyonu kesip hesaba 99.500 TL aktardığında çekin 100.000 TL bakiyesi kapanır. Örnekte kesinti 653 hesabında izlenen komisyon niteliğindedir; dekontta ayrıştırılması gereken vergi veya başka kalem bulunmadığı varsayılır.

Çekin Satıcıya Ciro Edilmesi

İşletme, portföyündeki 40.000 TL müşteri çekini satıcı borcuna karşılık ciro ederse satıcı borcunu ve ilgili çek bakiyesini kapatır. Bu örnek önceki tahsil edilen çekten bağımsızdır.

Ciro, devredene ilişkin hukuki sorumluluğu her durumda ortadan kaldırmaz. Çek takibinde ciro tarihi ve devralan bilgisi saklanır; gerektiğinde devam eden sorumluluk nazım hesaplarda izlenir.

Karşılıksız Çıkan Çek Nasıl Kaydedilir?

Karşılıksız çek, tahsil kabiliyeti şüpheli hale geldiğinde 128 Şüpheli Ticari Alacaklar hesabına aktarılır. Ancak karşılıksızdır işlemi, tek başına vergi açısından indirilebilir karşılık ayırma hakkı sağlamaz. VUK 323’teki ticari veya zirai faaliyetle bağlantı, dava/icra ya da kanundaki küçük alacak şartları incelenir.

Örneğin 30.000 TL çek için icra takibi başlatılmış ve alacak şüpheli hale gelmişse kayıt şöyledir:

Alacağın tamamı teminatsızsa ve karşılık şartları sağlanıyorsa aşağıdaki karşılık kaydı yapılır. Kısmi tahsilatlar ve teminatlı bölüm ayrıca dikkate alınır; karşılık çekin ilk tutarına otomatik eşitlenmez.

GİB’in müşteri çekinin karşılıksız çıkmasına ilişkin özelgesi, ilgili şartlarla dava veya icra takibine başlanılan yılda karşılık ayrılmasını açıklar. Muhasebede riskin izlenmesi ile giderin vergi matrahından indirilebilmesi birbirinden ayrılmalıdır.

İleri Tarihli Çekler Dönem Sonunda 121’e Aktarılır mı?

İleri tarihli alınan çekler, dönem sonu bilanço sınıflandırmasında özün önceliği yaklaşımıyla 121 Alacak Senetleri hesabında gösterilebilir; bu aktarım reeskonttan ayrı bir işlemdir. İSMMMO’nun uygulama açıklaması, yıl sonunda 101’den 121’e aktarım ve yeni yıl başında ters kayıt yapılması yönündedir. Tahsil tarihine göre uzun vadeli sınıflandırma da ayrıca incelenir.

Örneğin izleyen yıl tarihli 50.000 TL çekin dönem sonu aktarım kaydı şöyledir:

GİB’in 30.04.2013 tarihli 64 sayılı VUK Sirküleri, ileri düzenleme tarihli çeklerde koşulları sağlanan reeskonta izin verir. 121’e aktarım tek başına yeterli değildir; değerleme gününde tarihinin gelmemiş olması, alacağın niteliği ve VUK 281–285 birlikte değerlendirilir. Alacaklarını reeskonta tabi tutan mükellef, ilgili borç senetlerini de aynı esasa göre değerlendirmelidir.

31.12.2028’e kadar çekin üzerinde yazılı düzenleme tarihinden önce ödeme için bankaya ibrazı geçersizdir. Reeskont hesabında değerleme tarihindeki uygun oran kullanılır; sabit bir oran bütün dönemlere uygulanmaz.

101 ile 121 Alacak Senetleri Arasındaki Fark

101, alınan çeklerin günlük hareketlerini; 121, senede bağlı kısa vadeli ticari alacakları izler. İleri tarihli çeklerin dönem sonu sunumu, bu iki hesabın ilişkilendirildiği özel durumdur.